|
uit ons archief...
|
|
SUIKERBIETEN op het spoor |
|
hierna: DE SUIKERFABRIEK VAN WAVRE - TIENSE SUIKER - VAN POPERINGE NAAR MOERBEKE-WAAS
de suikerfabriek van WAVRE |
la sucrerie de WAVRE |
|
De herfst, en dan vooral de maanden oktober en november, is sinds mensenheugnis het seizoen van de suikerbieten. En dat is vandaag niet anders. Toch één groot verschil: tegenwoordig speelt het spoor hier geen enkele rol meer in, toch niet in België. Hiervoor moet je over de grens, o.m. naar de vlakke regio's in het oosten van Zwitserland en Oostenrijk.
Bij ons reden de laatste bietentreinen in 2007 naar de suikerfabriek van Moerbeke-Waas die einde datzelfde jaar heel plots gesloten werd. Bij de buurtspoorwegen was dat einde 1961 rond Tienen, al werd de beslissing om dit buurtnet op te doeken pas in 1962 genomen. Toch bleef de suikerfabriek van Wavre nog een tijdlang een oude stoomlok gebruiken, zij het enkel nog voor het vervoer van ruwe suiker naar het NMBS-station daar vlakbij, voor de raffinaderij in Tienen. Hiernaast zie je in oktober 1966 deze authentieke stoomlok, ex-NMVB, opzij van de fabriek, naast een hoop kalksteenbrokken, nodig voor het productieproces, en een enorme stapel steenkool, eveneens voor de fabriek maar ook voor de lokomotief zelf. |
|
Alors que la campagne betteravière bat son plein, force nous est de constater que chez nous le rail n'y joue plus le moindre rôle, contrairement à des pays comme l'Autriche ou la Suisse. En Belgique, le dernier train betteravier circula fin 2007, peu avant la fermeture inopinée de la sucrerie de Moerbeke-Waas. Bien avant déjà, le vicinal avait lâché prise, la décision d'abandonner son dernier réseau betteravier (Tienen) ayant été prise au lendemain de la campagne de 1961. Néanmoins, la petite sucrerie de Wavre continua d'acheminer ses wagons de sucre brut vers la gare SNCB toute proche au moyen d'une authentique locomotive vicinale rachetée à la SNCV, et ce jusqu'à la fin des années 60. Ci-devant, en octobre 1966, la petite loco effectue quelques manoeuvres près de son minuscule dépôt, entre les tas de calcaire et de charbon bien nécessaires à la production, si ce n'est pour la loco elle-même.
|
11 oktober 1958 (foto Frits van Dam - ons archief)
|
2 november 1961 (foto R.Temmerman - ons archief)
|
11 oktober 1958 (foto Frits van Dam - ons archief)
|
|
Amper 4 jaar voordien, toen de elektrische buurtlijn uit Braine-l'Alleud en Waterloo nog in dienst was, werden ook hier in Wavre suikerbieten per buurtspoor aangevoerd. Dit gebeurde via het buurtstation van Bierges, waar de stoomlok de elektrische tram afloste en de propvol met bieten gevulde NMVB-bakwagens per twee via een apart stukje meterspoor naar de suikerfabriek daar vlakbij duwde, dwars over het 'grote' NMBS-spoor nog wel - vandaag totaal ondenkbaar!
De bietencampagne van 1962 was hier echter de laatste, waarna de landbouwtractoren en hun aanhang dit transport overnamen (hiernaast) - vooraleer dit volledig over te laten aan het zware vrachtverkeer over de weg.
Desondanks bleef deze stoomlokomotief nog een aantal jaren actief. Op 24 november 1966 rangeert ze op de kleine sporenbundel voor de suikerfabriek, zij het enkel nog voor korte ritten voor het vervoer van ruwe suiker naar het NMBS-station daar vlakbij. Vandaar die derde rail voor de metersporige lok met centrale buffer, die middels een tussenligger de NMBS-wagons met hun hoge buffers probleemloos kon rangeren. Vandaar ook deze behoorlijk ingewikkelde drierichtingwissel met 3 rails. Twee jaar later werd deze stoomlok vervangen door een dieseltractor, tot de sluiting van de suikerfabriek enkele jaren later.
|
Ci-devant, la locomotive manoeuvre quelques wagons ‘chemin de fer’ sur le faisceau de la sucrerie. Les autres mouvements se limitent à quelques va-et-vient entre l’usine et la gare SNCB toute proche. Munie d’un tampon central, c’est grâce à un petit wagon intercalaire (ci-contre) qu’elle parvient à manoeuvrer les wagons à voie normale. De là cet aiguillage triple, muni d’un troisième rail pour l’écartement métrique vicinal. Quelques années plus tard, cette locomotive fut remplacée par un tracteur diesel, jusqu'à la fermeture de la sucrerie peu de temps après.
|
|
|
|
het suikerbietennet rond TIENEN |
le réseau betteravier de Tienen |
Tijdens en ook na het afgelopen bietenseizoen werd het tijd om de laatste zichtbare getuigen van dit specifieke deel van het buurtnet eindelijk eens op een rij te zetten: Tienen (stelplaats), Aandoren (brug Grote Gete), Overhespen (buurtstation), Ezemaal (stelplaats), Jodoigne (stelplaats)... Meer ga je echter niet vinden, tenzij hier en daar een vergeten stukje spoorbedding - en dan nog. Wijzelf kunnen alvast bijeenbrengen wat we voordien reeds gepubliceerd hebben, aangevuld met tal van historische beelden uit ons archief, de meeste destijds gemaakt door Frits van Dam.
|
La campagne betteravière étant derrière nous, l'idée nous est venue de rassembler ici ce que nous avons déjà pu trouver comme derniers témoins de ce réseau spécifique - voyez à ce sujet nos autres fichiers pour les sites de Aandoren (pont) et Overhespen (gare vicinale), ainsi que les dépôts de Tienen, Ezemaal et Jodoigne. Ci-après nous avons rassemblé tout cela, tout en le complétant avec une série de vues puisées dans nos archives, la plupart étant réalisées en son temps par Frits van Dam.
|
Overhespen
|
Het buurtstation Overhespen, op de lijn van Tienen naar St-Truiden, was destijds een belangrijk knooppunt met de zijlijn uit Jodoigne. Belangrijk, omdat het bietentransport vanuit het zuiden van Brabant naar de suikerfabriek van Tienen er moest kopmaken, met heel wat heen- en weermaneuvers. En dus belangrijk genoeg om hier van meet af aan een vrij imposant stationsgebouw te voorzien (hiernaast).
Na de opheffing van de reizigersdienst in 1953 (naar Jodoigne) en 1954 (Tienen-St-Truiden) bleef Overhespen wel actief in goederenverkeer, zij het nog enkel in het najaar. Het bietenseizoen van 1961 was echter de laatste, kort daarna gevolgd door de officiële sluiting van het Tiense buurtnet in juni 1962. Enkele jaren later werden de sporen uitgebroken en bleef het mooie stationsgebouw verweesd achter. Sindsdien kende het meerdere levens als eethuis of brasserie (hieronder), vandaag als frituur 'de Halte'.
buurtstation Overhespen als brasserie 'De Wachtzaal' (15 febr.1998)
|
Overhespen - maneuvers op de sporenbundel naast het station
(7 november 1959) (foto's Frits van Dam - doc. Railations) 
Overhespen - een bietenkonvooi uit de richting Jodoigne vervoegt de buurtlijn uit Tienen (7 november 1959)
|
|
|
Het laadstation Orsmaal (vlakbij Overhespen) op 11 oktober 1958, volop in het bietenseizoen. Dit emplacement langs de hoofdbaan uit Tienen bestaat vandaag nog steeds, zij het ingericht als parkeerruimte en met het niet weg te denken frietkot erbij. Ook het tankstation staat er nog, al is de merknaam al meer dan eens gewijzigd (foto Frits van Dam - doc.Railations).
|
Ci-devant la gare de chargement de Orsmaal, près de Overhespen. Cet emplacement est toujours visible aujourd'hui, quoique aménagé comme aire de parcage avec friterie.
|
Wange
|
Een ander laadstation, ditmaal op de zijlijn uit Jodoigne op 7 november 1959 (ingekort tot Noduwez in het laatste exploitatiejaar) vlakbij het dorpje Wange - toen nog prov.Liège, vandaag in Vlaams-Brabant (gem.Landen). Ook dit emplacement bestaat nog, zij het dicht begroeid.
(foto's Frits van Dam - doc.Railations) |
|
Une autre gare de chargement, celle de Wange, cette fois-ci sur la ligne originaire de Jodoigne, le 7 novembre 1959. Cet emplacement existe toujours, quoique envahi par la végétation.
|
Grimde
21 april 1975
|
Even buiten Tienen, voorbij het voormalige station Grimde, liet deze fraaie onderdoorgang de buurtlijn uit St-Truiden toe om onder spoorlijn 22 naar Diest te duiken. Later werd deze brug afgebroken bij de aanleg van een industrieweg naar een bedrijventerrein daar vlakbij en zijn beide spoorlijnen nog slechts een herinnering. Zo ook het ooit zo bedrijvige stationsemplacement van Grimde van waaruit de hele suikerindustrie van Tienen destijds met het spoorwegnet verbonden was.
|
de lussen van AandorenOp oude wegenkaarten vertoont de buurtlijn Tienen-St.Truiden op een paar zwakke bochten na een van de eentonigste tracés van het toenmalige buurtnet – vergelijkbaar met o.m. Brussel-Ninove. Wie echter goed kijkt merkt ter hoogte van Hakendover, richting Tienen, een scherpe knik noordwaarts, dwars door het veld. Een eind verder dook het buurtspoor richting Tienen onder de thans gebetonneerde spoorlijn 22 naar Drieslinter en Diest (foto hierboven). Wat verder volgde het overslagstation voor bieten en pulp naar/van de suikerfabriek (hieronder), waarna de buurtlijn de staatsbaan vervoegde rechtover de toenmalige ingang van de fabriek. Begin WO ll werd dit deel van het tracé ter hoogte van de stadsbuurt Aandoren echter afgesneden en bereikte het buurtspoor de noordelijke vesten via een driedubbele lus op een aparte bedding met een betonnen boogbrug over de Grote Gete (rode cirkel naast de Molenstraat op het plan hiernaast).
Aandoren - kort stukje eigen bedding richting Molenstraat (zie ook hiernaast)
|
Aandoren - dit bietenkonvooi voegt in op het oorspronkelijke tracé naast het industriespoor (* op het plan), vlak voor het overslagstation hiernaast (31 oktober 1960) (foto's Frits van Dam, doc. Railations)
Hieronder dezelfde plek, zij het met groothoeklens - de betonnen schutting staat er nog steeds (20 maart 2022) 
|
Aandoren, vlak voor de Molenstraat - bietenkonvooi naar het overslagstation (datum en auteur onbekend)
Deze boogbrug over de Grote Gete is thans beschermd (hiernaast op 20 maart 2022) 
|
|
Tienen - het einde
|
31 oktober 1960 - de bietencampagne draait op volle toeren. Zo te zien gaat in de stelplaats Tienen alles zijn gewone gang (hiernaast). Voor dat van Jodoigne (hierboven), al gedeeltelijk overwoekerd, is dit echter de allerlaatste campagne.(foto's Frits van Dam, doc. Railations)
|
Einde de jaren 50 zag het er niet goed uit voor het Tiense net. Jaarlijks werd acht maanden lang niet of amper omgekeken naar de sporen en raakten deze op heel wat plaatsen begroeid of gedeeltelijk bedolven onder modder. In het bietenseizoen waren er meer dan eens ontsporingen en werd het spoor hier en daar hooguit wat opgekrikt om het toch enigszins berijdbaar te houden. Einde 1960 beleefde de stelplaats Tienen haar voorlaatste seizoen, maar voor die van Jodoigne was dit de allerlaatste. Het jaar daarop werd al tot de opbraak van het baanvak van daaruit naar Noduwez besloten. De rest van het net - in totaal 50 km - kon in de herfst van 1961 nog steeds ‘normaal’ functioneren. Wist men toen al dat deze campagne de laatste zou zijn?
|
Pendant la saison betteravière l’entretien de la voie était réduit au minimum et les déraillements n’étaient pas rares. Hormis ces 4 mois, le réseau restait à l’abandon parmi les herbes folles, par endroits même sous une couche de boue. Fin 1960, le dépôt de Jodoigne (ci-devant à droite) vécut sa dernière saison, après quoi le démontage de la section vers Noduwez (près d’Opheylissem) fut promptement décidé. Sur le reste du réseau par contre (50 km), le trafic reprit à la fin de l’été 1961. Mais qui pouvait alors se douter que cette campagne serait la dernière?
Hiernaast, op 15 november 1961, werken baanarbeiders aan het spoor in de scherpe bocht onder spoorlijn 36 om het berijdbaar te houden, enkele weken voor de jaarlijkse winterslaap - helaas voor altijd, maar dat wisten ze toen nog niet.
Derniers coups de pioche avant l'abandon définitif du réseau (photo Robert Temmerman, doc.Railations). |
|
|
Volgeladen bietentreinen, resp. bij Grimde (uit Overhespen) en bij Oorbeek (uit Meldert), tijdens de laatste bietencampagne, op 14 oktober 1961 (foto's Frits van Dam, doc. Railations) - convois bien chargés pendant l'ultime campagne betteravière
Wat er ook van zij, op 2 mei 1962 werd ineens besloten het volledige bietennet rond Tienen zonder meer op te doeken. Diezelfde zomer zagen de sporen er nog steeds uit zoals de vorige jaren: ongebruikt, begroeid en bemodderd, maar op dat ogenblik was de opbraak van wat overbleef van dit net al goedgekeurd.
Het jaar daarop werd het grootste deel van het wagenpark verschroot. In juli 1964 echter bleven in de stelplaats Tienen naast een handvol bakwagens nog 2 tractoren en 3 remwagens over, de meeste met ingeslagen ruiten (hieronder) – op één tractor na die nog maar pas uit de remise was gehaald. De volgende zomer, kort voor de opbraak van de buurtlijn uit Nethen en Beauvechain, bleef nog slechts één tractor over, in deerniswekkende toestand. Triestig einde voor dit ooit zo bedrijvige buurtnet.
Het jaar daarop werd het grootste deel van het wagenpark verschroot. In juli 1964 echter bleven in de stelplaats Tienen naast een handvol bakwagens nog 2 tractoren en 3 remwagens over, de meeste met ingeslagen ruiten (hieronder) – op één tractor na die nog maar pas uit de remise was gehaald. De volgende zomer, kort voor de opbraak van de buurtlijn uit Nethen en Beauvechain, bleef nog slechts één tractor over, in deerniswekkende toestand. Triestig einde voor dit ooit zo bedrijvige buurtnet.
|
Car peu après, au printemps de 1962, l’abandon total et définitif de l’exploitation fut décidé, laissant la voie une fois de plus en état de léthargie l’été durant, alors que la decision venait d’être prise de démonter l’entièreté de ce réseau de 50 km. L’année suivante, le gros du matériel fut découpé, laissant malgré tout une poignée de haussettes, 2 tracteurs et trois voitures serre-frein à l’abandon parmi les herbes folles du dépôt de Tienen, toutes les vitres brisées (ci-après). En août 1965, peu avant le démontage de la ligne vers Beauvechain et Nethen, ne restait plus qu’un seul tracteur, vandalisé, en attentendant sa découpe. Triste fin pour le réseau vicinal si typique de ce pays sucrier. |
|
30 juli 1964
|
16 augustus 1965
|
wat vandaag overblijft...
Afgezien van enkele porties eigen tracé hier en daar blijven vandaag toch één brug (bij Aandoren, zie hoger) en enkele gebouwen overeind als laatste zichtbare getuigen van dit meer dan een halve eeuw geleden verdwenen buurtnet: de stelplaatsen van Jodoigne en Tienen, maar ook de buurtstations van Overhespen (zie hoger) en van de verdwenen stelplaats Ezemaal.
Un pont, deux dépôts et deux gares vicinales - c'est tout de qui reste
de visible de ce réseau sucrier plus d'un demi siècle plus tard. 
Op 4 december 2016 (hierboven en hiernaast) beleefden het buurtstation Tienen en de loodsen hun laatste maanden als busstelplaats van De Lijn.
Derniers mois de l'ancien dépôt de Tienen comme garage pour autobus. |
|
van POPERINGE naar MOERBEKE-WAAS
Poperinge
Zillebeke |
Einde 2004 beleefde het station POPERINGE drukke dagen – zeg maar hoogdagen – als een van de allerlaatste van het Belgische spoorwegnet waar nog suikerbieten werden ingeladen. Op de goederenbundel daar vlak achter stond op dat ogenblik (3 december 2004) een volle trein te wachten op vertrek naar Ieper, Kortrijk, Gent, en zo verder naar de suikerfabriek van Moerbeke-Waas, en dit tweemaal daags. Tot einde 2007. Thans staan daar nu drie appartementsblokken.
Poperinge fut une des toutes dernières gares betteravières du réseau SNCB. Le 3 décembre 2004, un train complet attendait le signal du départ sur le faisceau marchandises situé derrière l’installation de transbordement des betteraves. Ensuite, deux fois par jour, ce train se dirigeait vers Ieper, Kortrijk et Gent, pour atteindre la sucrerie de Moerbeke-Waas le soir même. Jusque fin 2007, lorsque fusa la nouvelle que l’entreprise était condamnée. Aujourd'hui, trois blocs d’appartements ont pris la place de cette aire de chargement.
|
|
|
Ruim 25 jaar geleden, op 1 december 1998. Uit de tijd dat er in België nog suikerbieten waren die per spoor vervoerd werden. Hier de steile klim van Zillebeke naar Hollebeke (Ieper), op dezelfde kleiheuvel die wat verder het kanaal Ieper-Komen finaal de kop kostte. Twee lokomotieven waren niet te veel om deze zware bietentrein uit Poperinge boven te krijgen. Bestemming Moerbeke-Waas, waar ze nog geen 10 jaar later als laatste per spoor bediende suikerfabriek abrupt gesloten werd. Meteen het einde van het bietenvervoer per spoor in België.
|
Fin 1998, il y a plus de 25 ans déjà. Ce lourd convoi de betteraves originaire de Poperinge peine à franchir le col entre Zillebeke et Hollebeke, près de Ieper - cette même colline qui fit avorter le projet d’un canal entre Ieper et Comines. Le voyage mène à la sucrerie de Moerbeke-Waas, qui moins de 10 ans plus tard ferma brusquement ses portes comme la toute dernière à être desservie par rail, du moins en Belgique.
|
Moerbeke-Waas
|
Moerbeke-Waas, op het uiteinde van het later tot 77 hernummerde baanvak uit Gent-Noord, dat na het einde van de reizigersdienst nog decennialang open bleef voor de bediening van de suikerfabriek aldaar, zo’n viertal maanden per jaar. Tot het najaar van 2007. Waardoor de spoorlijn ineens haar laatste trafiek verloor. Kort daarna werd de fabriek met de grond gelijk gemaakt. Jaren later werd ook de spoorlijn uitgebroken om plaats te ruimen voor een asfaltpiste.
Op de foto zie je de suikerfabriek in volle werking op 17 oktober 1989, met links op de sporenbundel een pas aangekomen goederentrein, volgeladen met suikerbieten uit West-Vlaanderen. Sta je vandaag op dezelfde plek dan zie je daar een grote gapende leegte. Weg suikerfabriek, weg sporenbundel, weg spoorlijn. |
|
|
En octobre 1989, la campagne betteravière battait son plein pour la sucrerie de Moerbeke–Waas, desservie depuis Gent-Noord par l’antenne ferroviaire n°77. Ci-devant, un train complet de betteraves sucrières vient d’arriver. Ci-contre, en 1995, les wagons d'un autre convoi prêts au départ pour la sucrerie. Ce même scénario se répétera d'année en année, jusqu’en 2007. Déjà l'année suivante vit la démolition totale de la sucrerie et de ses annexes. Quant au chemin de fer, maintenu pour le seul transport des betteraves, son démontage intervint quelques années après, sa plate-forme ayant été asphaltée depuis. |
in het station Moerbeke-Waas wordt een pas aangekomen bietentrein gerangeerd (24 oktober 1995)
|