vergeten grensovergangen
|
|
lignes transfrontalières oubliées
|
per spoor naar NEDERLAND
Van de 8 spoorwegovergangen van België naar Nederland zijn vandaag nog 4 in dienst, waarvan Zelzate en Hamont enkel voor goederen, en 1 in dubio (Lanaken). Wat overblijft van de andere vind je hierna: achtereenvolgens van Achel naar Valkenswaard, Weelde/Baarle, De Klinge naar Hulst en het eerste tracé van Zelzate naar Sas-van-Gent.
Daarna gaan we even kijken naar de voormalige buurtspoorwegen. Daar is het nog erger gesteld, want alle 16 zijn er compleet verdwenen, bijna allemaal in de loop van de jaren 30 van de vorige eeuw!
Van Achel naar Valkenswaard (lijn 18) (ex-19)Deze grensovergang lag op de lijn Hasselt-Eindhoven. Zoals gebruikelijk op de toenmalige grenslijnen greep de douanecontrole plaats in het eerste station over de grens met het buurland: vanuit België was dat Valkenswaard (NL) en andersom Achel. Meteen de reden waarom er in de regel telkens twee grensstations waren. Bovendien moest er obligaat in Valkenswaard overgestapt worden, op één Nederlandse ochtendtrein na met overstap in Achel. Pas na WO ll kwam er dagelijks één rechtstreekse trein tussen Hasselt en Eindhoven en vv – meteen de allerlaatste op deze grensverbinding die einde 1947 ter ziele ging, althans in reizigersverkeer (*). Daarentegen werd de grensoverschrijdende goederendienst pas in 1973 opgegeven, al was de bediening van Achel hier al veel vroeger gestopt.
Midden de jaren 80 werd het spoor opgebroken en de bedding nadien geasfalteerd als toeristisch pad, maar niet verder dan de staatsgrens. In Nederland is de rechte spoorwegzate vanaf daar dichtgegroeid, tot de voormalige halte Borkel en Schaft vanaf waar ze weer toegankelijk is, zij het als zandweg, tot even voor Valkenswaard. Wel merkwaardig deze Nederlandse tussenhalte: tussen beide grensstations in, en daarom niet toegelaten voor grensverkeer met België!
(*) verschillende websites geven 1945 als einde van de reizigersdienst, wat formeel wordt tegengesproken door de Belgische Reisgidsen van 1946 en 1947 (tr.3645, 3646 en 3652) |
station ACHEL (zichtkaart)
station VALKENSWAARD (zichtkaart)
|
In tegenstelling tot Weelde (Staat) hierna valt er in Achel bitter weinig te beleven. Jawel, het stationsgebouw staat er nog en is vandaag de zetel van de zadelmakerij die zich daar gevestigd heeft. Maar daarmee is alles gezegd. Het oude station is ingekapseld tussen de bedrijfsgebouwen van de zadelmakerij en andere bedrijven die thans het volledige stationsemplacement ingepalmd hebben, op het geasfalteerde tracé van de oude spoorlijn na (hieronder rechts).
Aan de kant van het stationsplein (hieronder links) appelleert alleen de structuur van de voorgevel nog aan het grensstation van weleer. Wel hebben de zijgevels allebei hun oorspronkelijk uitzicht bewaard. Om de andere gevel – kant perron – te herkennen moet je via een lokale weg (de Buitenheide) naar de achterkant. Maar doordat een aanliggend gebouw het zicht beperkt is – alleen van op zekere afstand – enkel de eerste verdieping in haar quasi oorspronkelijke staat nog goed herkenbaar.
Aan de kant van het stationsplein (hieronder links) appelleert alleen de structuur van de voorgevel nog aan het grensstation van weleer. Wel hebben de zijgevels allebei hun oorspronkelijk uitzicht bewaard. Om de andere gevel – kant perron – te herkennen moet je via een lokale weg (de Buitenheide) naar de achterkant. Maar doordat een aanliggend gebouw het zicht beperkt is – alleen van op zekere afstand – enkel de eerste verdieping in haar quasi oorspronkelijke staat nog goed herkenbaar.
ACHEL - het oude grensstation vandaag (let op de goed herkenbare zijgevel)
|
Hierboven het geasfalteerde tracé van lijn 18 uit Neerpelt,
dwars door het volgebouwde sporenemplacement van Achel. Het station zelf, te midden van de bedrijfsgebouwen van de zadelmakerij, is van hieruit niet zichtbaar. Daarvoor moet je een eindje om, buiten het oude emplacement. Hiernaast wat je daar dan te zien krijgt (29 maart 2019) |
Met het grensstation Valkenswaard is het nog droeviger gesteld. Door de ophoging van het station in Eindhoven in 1959 werd de lijn uit Achel nog voor Valkenswaard omgelegd naar Geldrop en aangesloten op die uit Roermond. Vandaag is de stationssite aldaar volledig van de kaart geveegd door de forse uitbreiding van Valkenswaard, in het kielzog van wat Eindhoven meemaakte.
|
Sur l’ancienne ligne de Hasselt à Eindhoven, le trafic international tant voyageurs que marchandises était canalisé par les gares-frontières de Achel (B) et de Valkenswaard (NL). Après la suppression du dernier train de voyageurs, peu avant 1950, et par après du trafic marchandises, au début des années 70, la voie fut démontée la décennie suivante et la plate-forme abandonnée goudronnée, mais pas au-delà de la frontière. Comme la gare-frontière de Valkenswaard avait déjà disparu peu après le détournement de la ligne vers Geldrop en 1959, seule celle de Achel reste aujourd’hui en place comme siège d’une importante sellerie qui s’est développée tout autour, mais difficilement reconnaissable comme telle. Toutefois, en y regardant bien depuis la place publique, on remarquera les deux façades laterales du premier étage qui ont gardé leur aspect d’antan. Mieux encore, c’est depuis une petite route passant par derrière que l’on reconnaîtra la partie supérieure de la façade côté voies (ci-devant), quasiment intacte mais partiellement masquée par les annexes de la sellerie. |
Van Weelde naar Baarle (lijn 29)
|
ex-Grand Central Belge |
De spoorlijn Turnhout-Tilburg kwam tot stand op 1 oktober 1867, door toedoen van de inmiddels legendarisch geworden Grand Central Belge. Al gauw maakten de internationale treinen Brussel-Amsterdam dankbaar gebruik van deze route, tot in 1872, toen de brug bij Moerdijk gereedkwam.
|
Er waren twee grensstations. Weelde-Merksplas aan Belgische kant, waar de treinen uit Nederland gededouaneerd werden, en het Nederlandse Baarle-Nassau voor de konvooien uit de andere richting, zoals gebruikelijk in die tijd. Beide stationsgebouwen staan er vandaag nog. Ze zijn vrijwel identiek qua bouwstijl, en als grensstations ook qua afmetingen. Opmerkelijk is de ligging van dit laatste station, vlak tegen (of pal op) een van de vele 'staatsgrenzen' tussen Baarle-Nassau en de roemruchte Belgische enclave Baarle-Hertog, een kwestie die we hier niet gaan uitdiepen. In 1897 kwam de Grand Central voorgoed in handen van de Belgische en de Nederlandse Staatsspoorwegen. Al gauw staken beide administraties de handen in elkaar (toen toch...) en smeedden grootse plannen voor de pas aangeworven spoorlijn. Want wat bleek? Dat de spoorverbinding vanuit Amsterdam naar Brussel en zelfs naar Parijs toch een stuk korter was langs Utrecht, Tilburg en Turnhout dan via Roosendaal. |
Baarle-Nassau (NL), voorheen grensstation
|
En dus werd in volle natuurgebied, pal op de staatsgrens, een gloednieuw station opgericht, gemeenschappelijk voor beide exploitanten, zij het met twee verschillende benamingen op hetzelfde gebouw: Baarle-Nassau Grens voor de Nederlandse helft, Weelde (Staat) aan Belgische kant.
Weelde (Staat) & Baarle-Nassau-Grens - twee grensstations in hetzelfde gebouw
|
Maar wat voor een station! Want om de toekomstige internationale hoofdverbinding een zichtbaar uitstalraam te geven werden noch moeite noch kosten gespaard. Een immens gebouw, 164 meter lang, met alles erop en eraan: wachtzalen, loketten, kantoren, visitatiezalen voor de douane, restaurants en noem maar op. Het was immers zo dat de reizigers vlak voor de grens uitstapten en de douane passeerden, dan de grens overstaken en opnieuw instapten, in dezelfde trein die nu enkele tientallen meter verder stond. Bij dit mega-station hoorde een nog reusachtiger sporenemplacement met meerdere sporenbundels (vooral aan Nederlandse kant), douaneloodsen, locomotiefdepots, een reservoirgebouw, draaischijf, enz. En dat allemaal op een lijn die gewoon op ballast van hoogovenslakken was gelegd en de hele tijd enkelsporig is gebleven. Het hele complex werd ingehuldigd op 1 oktober 1906 en verving meteen het station Weelde-Merksplas, zo’n kleine kilometer zuidwaarts, terwijl dat in Baarle-Nassau gedegradeerd werd tot gewoon doorgangsstation. |
Toch draaide dit reusachtige project al gauw uit op een grandioze flop. Want de verhoopte reizigerstrafiek bleef uit, een paar kortstondige exprestreinen tussen Brussel en Amsterdam niet te na gesproken. Ook het goederenverkeer bleef onder de verwachtingen, zeker toen richting Nederland de steenkooltrafiek uit Wallonië de duimen moest leggen voor deze uit Nederlands Limburg. Al in oktober 1934 werd tussen Turnhout en Tilburg de reizigersdienst gestaakt. Toch ging de spoorlijn niet dicht. In 1958 kreeg ze zelfs een nieuw tracé rond Tilburg. Nu en dan passeerde daar een bedevaarttrein naar Scherpenheuvel of verder. Tot het Nederlandse baanvak op 1 juni 1973 officieel dichtging.
Even was er hoop op een nieuwe toekomst toen de pas opgerichte SSTT (Stoomspoorlijn Tilburg-Turnhout) in de zomer van 1974 van start ging met toeristische ritten. Maar bij gebrek aan toestemming vanuit België bleef de dienst beperkt tot Schaluinen, even voor de grens, tot in 1981.
Inmiddels was in 1978 het goederenverkeer aan Belgische zijde eveneens gestaakt. Hier werden de rails pas in 1986 uitgebroken. In NL was dit begin 1987 eveneens het geval. Kort daarna kwam er op de spoorbedding een laag asfalt voor een piste die vandaag de bijnaam van de verdwenen spoorlijn heeft overgenomen, het “Bels lijntje” (Bels = Belgisch).
Even was er hoop op een nieuwe toekomst toen de pas opgerichte SSTT (Stoomspoorlijn Tilburg-Turnhout) in de zomer van 1974 van start ging met toeristische ritten. Maar bij gebrek aan toestemming vanuit België bleef de dienst beperkt tot Schaluinen, even voor de grens, tot in 1981.
Inmiddels was in 1978 het goederenverkeer aan Belgische zijde eveneens gestaakt. Hier werden de rails pas in 1986 uitgebroken. In NL was dit begin 1987 eveneens het geval. Kort daarna kwam er op de spoorbedding een laag asfalt voor een piste die vandaag de bijnaam van de verdwenen spoorlijn heeft overgenomen, het “Bels lijntje” (Bels = Belgisch).
(la version Française du texte ci-devant en fin d'article)
DE SITE VAN HET GRENSSTATION in 1974
Een kort bezoek aan het station Weelde (Staat), ruim een halve eeuw geleden, gaf meteen de indruk van iets groots, maar liet verder niet toe precies in te schatten wat hier aan de hand (geweest) was. Later bleek dat het enorme grensstation dat hier ooit stond in 1959 grotendeels werd afgebroken, op de uiteinden na, die elk aan hun kant van de grens bleven fungeren als dienstgebouw voor de bescheiden spoortrafiek die toen nog overbleef. In 1974 was het Nederlandse deel nog maar pas opgegeven, en men wist men niet beter of het Belgische niet lang daarna zou volgen. Toch duurde het nog tot in 1978.
Een kort bezoek aan het station Weelde (Staat), ruim een halve eeuw geleden, gaf meteen de indruk van iets groots, maar liet verder niet toe precies in te schatten wat hier aan de hand (geweest) was. Later bleek dat het enorme grensstation dat hier ooit stond in 1959 grotendeels werd afgebroken, op de uiteinden na, die elk aan hun kant van de grens bleven fungeren als dienstgebouw voor de bescheiden spoortrafiek die toen nog overbleef. In 1974 was het Nederlandse deel nog maar pas opgegeven, en men wist men niet beter of het Belgische niet lang daarna zou volgen. Toch duurde het nog tot in 1978.
WEELDE (STAAT) op 27 februari 1974 - Van het immense station blijven alleen beide uiteinden over, de Belgische goed herkenbaar hierboven.
|
Zijn tegenhanger aan Nederlandse kant (Baarle-Nassau Grens) gaat schuil achter de lokale goederentrein langs de westelijke perronmuur, klaar voor de terugrit naar Turnhout
De grens loopt dwars over de bundel, vlakbij het laadportiek over het ontmantelde middelste spoor. Daarachter is het verdacht stil, en met reden: in Nederland is de spoorbediening al het jaar voordien opgeheven. Hiernaast, aan Belgische kant, helemaal rechts, het drietal wagons dat de goederenpendel zojuist heeft afgeleverd, met de in die tijd obligate kolenwagen. Heel in de verte, achter het restant van het grensstation Weelde (Staat), merk je zijn Nederlandse evenknie. Tussen beide: niets meer, alleen nog de staatsgrens.
|
|
|
Que reste-t-il aujourd’hui de ce formidable complexe ferroviaire? Hélas, plus grand chose. Tout au plus deux hauts murs en briques de part et d'autre du quai central de 200 m sur lequel se trouvait l’énorme gare avant qu’elle ne soit démolie, en 1959, ne laissant que les deux extrémités de part et d’autre de la frontière comme bâtiments de service pour le modeste trafic transitant encore par cette ligne déchue. Ils disparurent à la même époque que le démontage de la voie quelques années plus tard, ne laissant qu’un ancien hangar douanier peu au-delà, en territoire néerlandais (ci-après), transformé en restaurant depuis quelques années déjà. Notons toutefois à 1 km de là, côté belge, la présence de la première gare frontière, celle de Weelde-Merksplas. Habitée depuis bien longtemps déjà, cette gare a plus ou moins su garder son aspect d’origine (voir ci-après).
|
|
DEZELFDE SITE IN 2015
40 jaar later. Vergelijk het beeld hiernaast met de eerste foto van het station Weelde (Staat) in 1974 (hierboven), allebei gemaakt op ongeveer dezelfde plek. Let op de ca. 200 meter lange perronmuur, in tweevoud nog wel, met name de restanten van het hoge eilandperron waarop het stationsgebouw was opgetrokken, evenals zijn Nederlandse evenknie. Einde de jaren 70 stonden allebei nog recht, maar zijn intussen al lang verdwenen, vermoedelijk in de periode rond de opbraak van de laatste sporen.
19 februari 2015
EN IN 2025?
Vandaag ligt de site er bijna onveranderd bij. Wel is de plek waar het grensstation lag vrijgemaakt, en zijn pal op de staatsgrens twee stalen constructies op een kleine esplanade geplaatst, broederlijk rechtover elkaar. Daar worden ze geacht het verdwenen grensstation te symboliseren. Wat verder is het oude douanegebouw nu een restaurant, met terras op het aanpalende goederenperron. |
Hierboven, aan de overkant, de andere perronmuur, zij het even over de grens. Op deze plek lag in 1974 wat overbleef van het station Baarle-Nassau Grens, zowat het spiegelbeeld van zijn Belgische evenknie (zie hoger). Achter ons ligt het vervallen douanegebouw van onze noorderburen (hieronder) met als laadkaai een eigen, even hoog perron.
|
verder naar Baarle-Hertog/Nassau en Tilburg
Tot slot nog even terug naar België. Daar heb je de keuze tussen asfalt of bosweg, resp. aan de oost- of de westkant van het lange eilandperron. Vlak achter de eerstvolgende (ex)overweg zuidwaarts komen we aan het station Weelde-Merksplas, grensstation van 1867 tot 1906 en al lang bewoond, maar nog steeds goed herkenbaar.
Weelde-Merksplas (19 februari 2015)
|
Maar verderop zul je in dit bosgebied weinig terugvinden, zelfs met een goede stafkaart. Zo hebben we niet verder gezocht naar de restanten van de draaischijf – heel excentrisch gelegen aan de westkant van het emplacement, zij het aan Nederlandse kant, vlak over de grens. Voor de rest: grachten en sleuven genoeg, met hier en daar wat fundamenten van wat ooit muren waren…
Moeilijk te vatten dat dit desolate oord ooit een bedrijvig (nou ja…) sporenemplacement geweest is. 
Weelde-Merksplas (27 februari 1974)
GERAADPLEEGDE BRONNEN (sources consultées)
Spoorweggeschiedenis.be (Jean-Pierre Schenkel) '150 jaar spoorwegen in de Kempen' (Brepols, Turnhout, 2005) 'Vaart en Statie' (De Warande, Turnhout, 1996) 'Treinen tussen Nederland en België' (Marc Busio, in 'Erfgoed - Industrie en Techniek', sept. 2013) 'Les liaisons ferroviaires transfrontalières belges' (Roland Marganne, mai 2004) Fotoreportages Baarle-Nassau-Grens (Railtrash.net, febr. 2007) |
|
DE WEELDE A BAARLE
Sur la ligne internationale Turnhout-Tilburg, ouverte le 1 octobre 1867 par le Grand Central Belge, deux gares frontières fort semblables furent prévues: Weelde-Merksplas côté Belge, Baarle-Nassau aux Pays-Bas, desservant du coup l’enclave belge de Baarle-Hertog. Dès 1898, après la reprise par l’Etat Belge et son homologue Néerlandais, comme le trajet par Utrecht, Tilburg et Turnhout s’avérait le plus court sur la relation Amsterdam-Paris, un accord fut conclu pour une gare internationale située à cheval sur la frontière belgo-néerlandaise, en pleine zone inhabitée. Mais quelle gare! Un énorme bâtiment de 164 m, dénommé Weelde (Staat) (Etat) côté belge, et Baarle-Nassau-grens (frontière) de l’autre côté. Tout y était: salles d’attente, guichets, bureaux, salles douanières, restaurants, etc. A côté, un espace ferroviaire comprenant plusieurs faisceaux, avec hangars douaniers, remises à locomotives, un réservoir à eau, une plaque tournante, etc. Et tout cela sur une ligne qui restera toujours à voie unique et sur assise de cendrée. Mis en service en 1906, ce formidable complexe se substitua à la gare frontière de Weelde-Merksplas, à moins d’un kilomètre, celle de Baarle-Nassau étant reléguée au rôle de simple gare de passage. Toutefois, cette belle infrastructure demeura largement sous-utilisée. Le trafic voyageurs ne répondit guère aux attentes, malgré quelques essais d’express internationaux, pas plus qu’en trafic marchandises, la production des charbonnages Limbourgeois étant acheminée par d’autres itinéraires. Déjà en 1934 le trafic voyageurs fut supprimé. Cependant la ligne resta ouverte en trafic local des marchandises. Jusqu’en 1973, lors de la fermeture de la section nord par les NS, suivie de la section belge 5 ans plus tard. Une initiative touristique sur la ligne depuis Tilburg se heurta toutefois à un refus côté belge. Le démontage eut lieu vers le milieu des années 80, et la plate-forme fut recouverte d’une couche de bitume peu après. |
Van De Klinge naar Hulst (lijn 54)
Het uit de kluiten gewassen grensstation DE KLINGE - let op het tweede gebouw daar vlak naast, richting Nederland
Op de bouwstijl na was de structuur van beide stationsgebouwen identiek als die van de nabijgelegen compagnie Gent-Terneuzen (zie hierna lijn 55). Zoals overal elders had de douanecontrole plaats in het eerste station voorbij de grens: in Hulst voor de reizigers uit België, in De Klinge voor die uit Nederland. Het stationsgebouw te Hulst, vlak buiten de grachtengordel rond de historische stadskern, werd inmiddels afgebroken. Het goederenmagazijn bleef echter buiten schot en is vandaag mooi gerestaureerd als Brasserie Oud Hulst (hiernaast, 13 oktober 2016). Het verweesde stationsplein daar rechtover heet vandaag echter Absdaalseweg, en het is de straat rond het voormalige goederenemplacement die nu Stationsplein heet! |
Toen in februari 1948 de ‘Compagnie de Chimay’ in handen kwam van de NMBS gebeurde dit een tiental dagen eerder al met de compagnie ‘Mechelen-Terneuzen’, inclusief de grensovergang van De Klinge naar Hulst (NL). Amper drie jaar later reed de laatste reizigerstrein naar Terneuzen, en het jaar daarop (1952) van St-Niklaas naar Hulst. Gelukkig was er nog goederentrafiek, maar in mei 1968 ging de grensovergang naar Hulst dan toch dicht. Pas tien jaar nadat in 1975 ook St-Niklaas-De Klinge voor de bijl ging werden de sporen uitgebroken, naar verluidt ook in Nederland. In België kwam er al gauw een niet verhard wandel- en fietspad – die obsessie om alles te asfalteren kwam er pas later, maar gelukkig niet in en rond De Klinge. In fietsland Nederland daarentegen verdwenen grote delen van de spoorbedding ten behoeve van landbouw, industrie, bewoning, enz. Alleen het tracé tussen de grens en Hulst bleef gespaard.
|
Ook in De Klinge is het stationsgebouw verdwenen, evenals een tweede gebouw wat verderop, bijna even imposant als het eerste. Even dachten wij hier aan een geografische bundeling van het douanegebeuren, zoals in Weelde/Baarle, maar de dienstregeling van 1935 spreekt dit formeel tegen. Naar het einde toe van de grensoverschrijdende exploitatie (tot mei 1968) bleef alleen het hoofdgebouw nog over. In 1970 werd het afgebroken.
|
|
|
Vandaag dient de plek van het verdwenen hoofdgebouw als parking voor taverne De Rotonde (hierboven rechts, op 13 oktober 2016). Daarnaast, kant Nederland, hebben een paar woningen de plek ingenomen van het tweede gebouw. Van het sporenemplacement zelf valt door de onstuitbare ruimtelijke ingrepen nog maar weinig te bespeuren. Wel bleef na de opbraak een wissel ter plaatse liggen (hiernaast), waaraan enkele spoorattributen werden toegevoegd afkomstig van de ontmanteling.
Na 2010 werd hier echter het project ‘Klingspoor’ opgezet, met een belevenissenparcours vanaf dit ‘monument’ waarop een heuse industriële stoomlok werd geplaatst, zij het onder een louter functionele (veel te) hoge luifel, en aangevuld met een waterkolom en nog wat signaletica daar rondom. Niet meteen onze gading, maar voor schoolkinderen beslist een leerzaam dagje uit, samen met andere activiteiten. Het is hun van harte gegund. |
DE KLINGE na de opbraak (richting St-Niklaas) - links lag het station (8 mei 1989)
|
|
|
DE KLINGE - het spoorwegtracé vlak voor de grens (met douaneslagboom in de verte)
|
Daar vlak naast is de bedding van het hoofdspoor nu heraangelegd (hiernaast). Gelukkig geen asfalt hier, en dus voor iedereen een rustige en aangename fiets- én wandelweg, zowel richting St-Niklaas als naar de staatsgrens, ruim 250 meter verderop en gematerialiseerd door een heuse douaneslagboom.
CLINGE Molenstraat (NL) - einde van het wandelpad
Daarna door het Clingebos (hiernaast) over zowat 1200 meter op Nederlandse bodem, tot aan de voormalige overweg van de Molenstraat. Vanaf daar loopt het pad over 1 km langs (en niet op) de behoorlijk dicht begroeid spoorbedding, vooraleer deze dan toch te vervoegen bij het binnenrijden van Hulst.
|
|
De Klinge (B) et Hulst (NL), deux gares-frontière sur l'ancienne ligne Mechelen-Terneuzen, et dont il ne reste plus grand chose aujourd'hui: une sorte de mini-musée ferroviaire à De Klinge, et la halle aux marchandises à Hulst, devenue 'brasserie'. Leurs gares ont toutes deux étés démolies. Cöté belge, l'ancien tracé ferroviaire a été aménagé comme piste touristique, mais non asphaltée. |
Van Zelzate naar Sas-van-Gent (lijn 55)
|
Hé, zul je denken, deze grensovergang is toch nog in gebruik? Heel regelmatig zelfs, zij het enkel nog in goederenverkeer, vooral naar Sluiskil en Terneuzen. Ja en neen. De huidige grensverbinding loopt tussen Zelzate-LO (linkeroever) en Sas-van-Gent. Hier gaat het echter over de oorspronkelijke en een halve eeuw geleden verdwenen verbinding vanuit het eerste en thans opgeheven station Zelzate. Overigens geen echt fortuinlijke verbinding, want het reizigersverkeer werd er al in april 1939 gestaakt. Definitief. En in 1965 werd het goederenverkeer overgeheveld naar de nieuwe spoorverbinding aan de andere kant van het verbrede zeekanaal. Op 160 m voorbij de Nederlandse grens sluit deze laatste naadloos aan op het originele tracé dat op Belgisch grondgebied echter compleet van de aardbodem is verdwenen (zie 'Zelzate'). Wat betekent dat het oude en het huidige fysieke grenspunt op amper een paar tientallen meter van elkaar liggen (foto hiernaast)!
|
Zelzate Nederlandse grens (frontière étatique) - rechts het oude grenspunt op het eerste tracé (gele lijn), links dat op het nieuwe tracé, allebei aan de rand van de foto (13 oktober 2016)
|
Station Zelzate
|
Zoals de meeste andere grensstations beschikte Zelzate over een stationsgebouw zonder bovenverdieping geflankeerd door twee woonvleugels mét bovenverdieping: een voor de stationschef en één voor de douaneambtenaar. Dit overigens typische gebouw werd ca.1966 afgebroken om plaats te maken voor de huidige R4-expresweg, dwars door het stadscentrum.
In Sas-van-Gent vond men een ietwat gelijkaardige schikking terug, maar andersom. Ook dit gebouw moest plaats ruimen, zij het voor een moderne en compacte eenheid, enkel nog gericht op de goederendienst. Al moest dit gebouwtje een aantal jaren terug op zijn beurt het onderspit delven voor een controlepost van een of andere gasleiding. Daarnaast blijft de sporenbundel van Sas-van-Gent wel functioneel, tot op heden.
|
SAS-VAN-GENT (NL) - [1] het voormalige station, gesloopt in 1967 (foto: www.stationsweb.nl) - [2] troosteloos, dat stationsplein zonder station
- [3] maar verder is het sporenemplacement nog steeds actief (foto's 2+3: 13 oktober 2016)
- [3] maar verder is het sporenemplacement nog steeds actief (foto's 2+3: 13 oktober 2016)
|
Ci-devant le cas particulier du passage transfrontalier depuis la gare de Zelzate, dont le site et la desserte furent profondément modifiés en 1965, jusque 160 m au-delà de la frontière étatique. Les deux points-frontière, l'ancien et l'actuel, sont visibles sur la vue du haut. Un an plus tard, le bâtiment de l'ancienne gare-frontière de Zelzate fut démoli. Plus tard, son homologue Néerlandais de Sas-van-Gent, gare toujours desservie à l'heure actuelle (ci-devant), subit le même sort. |
MET HET BUURTSPOOR NAAR NEDERLAND |
en vicinal vers les Pays-Bas |
Evenals de 'grote' spoorweg liet de buurtspoorweg zich niet tegenhouden door de staatsgrenzen, zij het mits de nodige douane- en andere formaliteiten. Vooral naar Nederland vonden wij niet minder dan 16 grensovergangen. Doorgaans waren ze voorzien van een eigen tolkantoor in een specifieke bouwstijl, sommige met een stationsgebouw ernaast, en daar vlakbij een kleine loods voor de dedouanering van goederenwagons, met uitspringende nok voor de rook van de stoomlok die ze inbracht. De meeste werden opgeheven in de jaren 30, de laatste tijdens of kort na WO ll. Wat bleef is een handvol grensstations met tolkantoor, soms met een al dan niet omgebouwde douaneloods erbij. Aan Nederlandse kant zijn de meeste al lang geleden verdwenen, al blijven er tegenwoordig toch nog enkele over.
Van dit alles vind je hierna een zestal sites met al dan niet recente overblijfselen. Meteen daarna volgen een aantal locaties waar we ons bij gebrek aan beter moeten beperken tot oude zichtkaarten. En de rest, tja...
Van dit alles vind je hierna een zestal sites met al dan niet recente overblijfselen. Meteen daarna volgen een aantal locaties waar we ons bij gebrek aan beter moeten beperken tot oude zichtkaarten. En de rest, tja...
|
Tout comme les 'grands' chemins de fer, les vicinaux avaient eux aussi leurs gares frontalières. On les trouve surtout à celle vers les Pays-Bas. La plupart de ces passages comprenaient un bureau de douane (reconnaissable ci-après à son pignon avec pointe), plus d'une fois accompagnés d'un bâtiment de gare classique avec étage, mais dans un style correspondant. Quelque peu à l'écart, une petite remise dans le style des dépôts vicinaux, mais beaucoup plus courte, et uniquement affectée au dédouanement des wagons de marchandises. La plupart de ces gares frontalières ne survécurent pas aux années 30, voire l'après-guerre immédiat. Aujourd'hui, seuls quelques rares bâtiments témoignent encore de leur existence révolue à tout jamais. |
MIDDELBURG (O-VL)
Tot 1940 was er een buurtlijn van Brugge naar Aardenburg in Nederland. Deze liep o.m. over het Westvlaamse Moerkerke en het Oostvlaamse Middelburg – niet verwarren met het Zeeuwse Middelburg. Een ietwat merkwaardige verbinding over maar liefst drie verschillende provincies, w.o. het Nederlandse Zeeland. De uitbraak van WO ll betekende meteen het einde van deze grensoverschrijdende verbinding die, in tegenstelling tot heel wat andere, volledig geëxploiteerd werd door de NMVB. Dit verklaart wellicht de bouwstijl van het enige overblijvende grensgebouw, een verlaten douanekantoortje juist over de grens, op Nederlands grondgebied dus, niet ver van het Zeeuwse Eede waar ook een buurtlijn liep, ditmaal een Nederlandse, vanuit het Belgische Maldegem naar Aardenburg en Breskens. Aan Belgische kant was er in Middelburg een volwaardig buurtstation met aanpalend douanegebouw (hierboven), maar voor zover wij konden oordelen zonder douaneloods. Dit mooie geheel is echter verdwenen en het emplacement is nu ingenomen door lokale woningbouw.
Het grensgebouwtje aan de andere kant van de grens ligt naast een alleenstaande woning op een tweesprong in volle veld. Het staat al vele jaren leeg en verkeert in almaar slechtere staat. De aanpalende woning zag er in 2021 niet langer bewoond uit.
|
Het douanegebouwtje duidelijk in buurtspoorwegstijl maar toch op Nederlands grondgebied, op 14 oktober 2016 - hieronder nog enigszins toonbaar, een kleine 10 jaar eerder (auteur onbekend)
|
ZANDVLIET (verdwenen - disparu)
|
Het tolkantoor van Zandvliet, op 1500 m van de Nederlandse grens, kwam tot stand in 1887 en was veruit een van de oudste op het in 1885 opgestarte net van buurtspoorwegen. Het lag op de buurtlijn uit Antwerpen naar Bergen-op-Zoom en Tholen in Nederland. In de beginperiode was er buiten dit gebouw en de bijhorende douaneloods ook een rijtuigenloods met twee sporen - links op de oude zichtkaart hierboven, naast de openstaande douaneloods - waardoor Zandvliet dus ook een kleine stelplaats was. Maar voor hoelang, dat zijn we niet te weten gekomen. Op naoorlogse beelden staat de douaneloods er nog (hiernaast, met verluchtingskap) maar is de rijtuigenloods verdwenen. Let nog op het WC-gebouwtje naast het tolkantoor. Na WO l werd vanuit Antwerpen de spoorbreedte van 1,067 m teruggebracht naar meterspoor, en werd Zandvliet een overstapstation richting Nederland. Begin de jaren 30 werd het traject uit Antwerpen geëlektrificeerd, enkele jaren nadien echter gevolgd door de opheffing van de lijn naar Nederland.
Samen met de niet langer gebruikte douaneloods stond het mooie tolkantoor einde de jaren 50 nog recht, wellicht de laatste van zijn soort en nog wel in de oorspronkelijke bouwstijl. In 1960 werd de tramdienst uit Antwerpen echter opgeheven, en het hele emplacement jaren later met de grond gelijk gemaakt in het kader van de uitbreidingswerken voor de Antwerpse haven. Tegen de verwachtingen in bestaat de site van dit grensstation nog steeds (hieronder), zij het als een anoniem stuk weiland tussen het Schelde-Rijnkanaal en de verkeerswisselaar op de A12. Toch wel jammer van dat mooie tolkantoor. 
Zandvliet - het emplacement van het tolstation vandaag... (GoogleEarth)
|
tramterminus Zandvliet Tol, einde de jaren 50 (auteur onbekend)
|
WUUSTWEZEL (verdwenen - disparu)
|
Het tolkantoor van Wuustwezel lag destijds op de buurtlijn uit Antwerpen, vlak naast de hoofdbaan naar Breda. Hoewel de grens met Nederland nog een eind verder lag, lag dit tolkantoor op ruim 2 km daarvandaan, in het gehucht Braken (Oude Tol).
Op de oude prentkaarten zien we een douanegebouw in precies dezelfde bouwstijl als bij alle andere grensovergangen – ook aan de Franse grens – waar een buurtlijn de staatsgrens bereikte en al dan niet overstak. Ook de douaneloods voor de controle van de goederenwagons ontbrak hier niet (hiernaast), met even opzij een rechthoekig metalen waterreservoir voor de stoomlocomotieven. Wel was hier geen buurtstation zoals op sommige locaties, o.m. Middelburg, Meersel-Dreef, Molenbeersel en Kessenich. Heel wat andere grensovergangen beschikten evenmin over zo'n gebouw. Over een tolkantoor in Wernhout, op de aansluitende buurtlijn naar Rijsbergen en Breda, hebben we geen informatie gevonden. |
|
|
|
|
Wanneer het tolgebouw van Wuustwezel uiteindelijk verdween zijn we niet te weten gekomen, vermoedelijk in de jaren 30 of rond WO ll, alleszins nog voor de elektrificatie van deze buurtlijn in 1951. Merkwaardig genoeg stond het reservoir er in 1961 nog steeds, hoewel de stoomtractie al lang verleden tijd was. In 1972, zes jaar na de opheffing van de buurtlijn uit Antwerpen, werd het emplacement volledig opgeruimd en ingericht voor een nieuwe stelplaats, maar dan voor autobussen.
Op deze foto uit de jaren 50 zijn het tolkantoor en de douaneloods verdwenen (links achter het oude reservoir). Deze staat er echter nog, en het emplacement dient nog even voor de goederentrafiek (auteur onbekend)
|
|
Il y a un demi-siècle, à 2 km de la frontière, ce qui restait de la gare douanière de Wuustwezel dut laisser la place à un dépôt d'autobus. Depuis l'électrification de la ligne en 1951 ne subistait déjà plus qu'un grand réservoir pour locomotives rectangulaire d'un type particulier (ci-devant), dernier témoin visuel des installations douanières disparues aux abords de la 2e guerre mondiale (bureau et petite remise pour le contrôle douanier).
|
MEERSEL-DREEF
Het grensstation Meersel (-Dreef), op 1700 meter van de Nederlandse grens, lag op de buurtlijn uit Turnhout en Hoogstraten, die doorliep tot in Rijsbergen (NL). Deze verbinding werd na WO l volledig geëxploiteerd door de NMVB, dus ook in Nederland. In de vroege jaren 30 werd het amper 5 km lange grensoverschrijdende baanvak echter opgegeven, en de bediening beperkt tot Meersel-Dreef. Tijdens WO ll werd deze buurtlijn door de bezetter uitgebroken en na de oorlog niet opnieuw aangelegd.
|
Située sur la ligne vicinale de Turnhout à Rijsbergen (NL) la gare de Meersel (-Dreef) se trouvait à 1700 mètres de la frontière. Au début des années 30, la desserte transfrontalière (à peine 5 km) fut abandonnée. A peine 10 ans plus tard le reste de cette ligne fut démonté sur ordre de l'occupant, et jamais rétabli par après.
|
|
|
Zoals op de meeste grensovergangen naar Nederland vind je steevast dezelfde bouwstijl terug, zowel voor het buurtstation als voor het douanekantoor, met daar voorbij de douaneloods en een aangebouwde waterreservoir. Mede door de aanwezigheid van dit stationsgebouw kunnen we niet uitsluiten dat Meersel-Dreef in de beginperiode gediend heeft als hulpstelplaats voor het laatste konvooi van de dag, liever dan zo laat nog en zo goed als leeg de hele terugreis naar de hoofdstelplaats af te leggen, zeker wanneer het personeel in de omgeving woonde.
Uit de dienstregelingen van de jaren 30 blijkt wel dat dit voor Meersel-Dreef niet of niet langer het geval was.
Uit de dienstregelingen van de jaren 30 blijkt wel dat dit voor Meersel-Dreef niet of niet langer het geval was.
|
In Meersel-Dreef zijn deze grensgebouwen goed bewaard. In tegenstelling tot hun Limburgse soortgenoten verkeren ze in hun oorspronkelijke staat, of toch bijna, op wat kleine verbouwingen na. Allebei zijn thans bewoond. De douaneloods en het waterreservoir wat verderop zijn echter verdwenen.
|
|
MOLENBEERSEL
Links de voormalige douaneloods - thans woonhuis - waarin de goederenwagens een voor een werden nagekeken (29 maart 2019)
A gauche, l'ancienne remise douanière, poiur le dédouanement des wagons de marchandises
A gauche, l'ancienne remise douanière, poiur le dédouanement des wagons de marchandises
|
Op amper 7 km in vogelvlucht van het grensstation Kessenich ligt dat van Molenbeersel, op de voormalige buurtlijn van Maaseik naar Weert (NL). In tegenstelling tot zijn naaste buur werd deze volledig geëxploiteerd door de NMVB, zij het in opdracht van de bediende gemeenten aan Nederlandse zijde. Rond 1935 werd deze dienst stopgezet. Ook hier is het geheel zo goed als intact gebleven. Wel is van het douanegebouw tegen het eigenlijke station de typische dakkapel boven de ingang verdwenen. De achterin gelegen douaneloods – niet zichtbaar op de vanuit het dorp gemaakte foto’s – is nu omgebouwd tot woonhuis, maar goed herkenbaar aan het ronde venster in de zijgevel. Bij ons bezoek in 2019 werd het eveneens bewoonde station te koop aangeboden. Let nog op het rustige verkeer, in fel contrast met de drukte in Kessenich op diezelfde namiddag.
29 maart 2019
|
|
|
A 7 km à vol d'oiseau de la gare frontalière de Kessenich nous trouvons des bâtiments similaires sur l'ancienne ligne vicinale de Maaseik à Weert (NL), exploitée en territoire néerlandais pour le compte des communes desservies, et abandonnée vers 1935. L'ensemble est toujours en place et quasiment intact, même si la physionomie typique du bâtiment douanier accolé (ci-devant) a été altérée, ainsi que celle de la remise douanière, devenue maison d'habitation depuis, tout comme l'ancienne gare.
|
KESSENICH
|
Het buurtspoorwegstation van het grensdorp Kessenich lag op het uiteinde van de toenmalige buurtlijn uit Maaseik, in de meest noordoostelijlke uithoek van Belgisch Limburg, op nog geen 300 meter voor de Nederlandse grens. Niettemin liep het meterspoor hier verder, de grens over naar Ittervoort (NL), en verder naar Horn en Roermond, zij het geëxploiteerd door de toenmalige CLS, later overgenomen door de Limburgse Tramweg Maatschappij LTM. Van mogelijke doorgaande diensten tussen beide lijnen is alvast niets terug te vinden in de dienstregeling van 1931. De LTM-lijn naar Roermond werd pas begin 1935 opgeheven, wellicht gelijk met de buurtlijn uit Maaseik. Hoe dan ook, midden 1935 was de reizigersdienst hier reeds vervangen door bussen.
|
|
Hierboven het volledige grensstation, begin deze eeuw (auteur onbekend). De dakkapellen zijn verdwenen, maar de buurtspoorwegstijl is nog vrij goed herkenbaar, vooral dat van de kleine douaneloods achteraan, kant Maaseik (hierboven). Deze heeft veel weg van een klassieke stelplaatsremise, maar is veel korter en diende enkel voor dedouanering van goederenwagons. Sindsdien onderging dit geheel een aantal veranderingen, wat opnieuw het geval was tijdens ons bezoek in 2019.
29 maart 2019
|
|
La gare frontière de Kessenich se trouvait à l'extrémité d'une ligne vicinale originaire de Maaseik, à deux pas de la frontière avec les Pays-Bas, et où il avait correspondance avec une ligne rurale de la CLS (plus tard la LTM) vers Roermond, métrique elle aussi. Toutes deux furent supprimées début 1935. La vue d'époque donne une idée de la structure de cette gare et son bureau de douane annexe. Ces bâtiments existent toujours et sont faciles à reconnaître, malgré les modifications apportées au fil des ans. Remarquez, un peu à l'écart, la petite remise du même style que celles des dépôts, mais qui ne servait que pour le dédouanement des wagons de marchandises. Lors de notre visite en 2019 les travaux pour l'allonger en direction de l'ancienne gare battaient encore leur plein.
|
|
|
Wat uiteindelijk opvalt is dat de Belgische tolgebouwen allemaal van hetzelfde type zijn of waren, van Westkapelle tot Kanne. Voor zover we konden nagaan had slechts een handvol ook een eigen stationsgebouw: Middelburg, Arendonk, Meersel-Dreef, Molenbeersel en Kessenich, waarvan enkel de 3 laatste nu nog bestaan. Bovendien zijn deze drie de enigen waar niet alleen het voormalige tolkantoor nog aanwezig is, maar - op Meersel-Dreef na - ook de oude douaneloods, zij het danig verbouwd.
|
Finalement, nous constatons que les bâtiments douaniers jadis présents dans chaque point frontalier vicinal ont été construits selon un plan unique, ce qui les rend quasiment identiques, à quelques détails près. D'autre part, nous n'avons trouvé que cinq gares munies d'un bâtiment de service vicinal: Middelburg, Arendonk, Meersel-Dreef, Molenbeersel et Kessenich. Seul dans ces trois dernières l'ancienne gare existe encore, tout comme le poste douanier accolé. Enfin, ce n'est qu'à Kessenich et Molenbeersel que la remise douanière a survécu, cette dernière toutefois à peine reconnaissable. |
Hierna volgen de overige grensovergangen richting Nederland, de meeste op weinig bekende of zelfs compleet vergeten buurtlijnen. Mede hierdoor is de informatie die we hierover konden vinden bijzonder schaars. Hier en daar een sprokkel, of nog enkele historische beelden, al vonden we voor de meeste toch nog hun preciese ligging op historische kaarten, althans aan Belgische kant. Op Westkapelle na is er van dat tiental grensovergangen vandaag niets meer terug te vinden.
Over wat destijds aanwezig was aan Nederlandse kant vonden we bitter weinig, hooguit wat locaties op oude kaarten.
Al nemen we aan dat hierover degelijke naslagwerken moeten bestaan, maar dit valt buiten ons bereik.
Over wat destijds aanwezig was aan Nederlandse kant vonden we bitter weinig, hooguit wat locaties op oude kaarten.
Al nemen we aan dat hierover degelijke naslagwerken moeten bestaan, maar dit valt buiten ons bereik.
|
Ci-après nous passons en revue le restant des passages frontaliers vicinaux vers les Pays-Bas. Tous sont situés sur des lignes à peine connues, voire oubliées, ce qui ne nous a pas facilité la tâche. Ce n'est qu'en consultant d'anciennes cartes topographiques que nous avons découvert la plupart de ces gares douanières, surtout du côté Belge, et qu'en ratissant l'internet nous avons retrouvé ça et là les anciennes vues que nous vous présentons ci-après. |
Westkapelle (Schapenbrug)
|
Op de in 1951 verdwenen elektrische buurtlijn naar Sluis (NL) werd het oorspronkelijke tolkantoor (hiernaast) na WO l vervangen door een veel groter gebouw, zij het met een vergelijkbare structuur. Deze statige constructie staat er vandaag nog, maar biedt nu onderdak aan enkele handelszaken.
|
Strobrugge
|
Dit tolkantoor in het grensgehucht Strobrugge, op de SBM-lijn van Maldegem naar Breskens, lag gekneld tussen het Schipdonkkanaal en het Leopoldkanaal, 1 km voor de grens. De hoofdbaan naar NL is nu verbreed en omgelegd, maar deze plek bestaat nog steeds. Wel is de site van het tolkantoor thans ingenomen door andere gebouwen. Deze buurtlijn van de 'Stoomtram Breskens-Maldegem' (SBM) werd kort na WO ll opgeheven.
Le hameau de Strobrugge, à 1 km de la frontière NL, se trouve sur l'ancienne ligne Maldegem-Breskens, disparue au lendemain de la dernière guerre. Le site existe toujours, mais la gare douanière a disparu, laissant la place à d'autres édifices. |
Watervliet (Hoogkasteel)
|
Mooi zicht op het tolkantoor op de buurtlijn uit Eeklo, pal op de aftakking van de korte zijlijn naar Waterland-Oudeman, links op de foto. De dubbele douaneloods achteraan heeft tot in de vroege jaren 30 wellicht ook gediend als stelplaats voor de laatste rit van de dag. Deze gebouwen zijn sindsdien verdwenen. Rechts liep het spoor nog een eindje verder naar de grens in Veldzicht. Daar kon worden overgestapt op de Nederlandse ZVTM-lijn naar IJzendijke, en was er ook een douanepost, waarvan het gebouw blijbaar nog aanwezig is. De verbinding naar IJzendijke werd al in de jaren 30 opgeheven. De reizigersdienst Eeklo-Waterland verdween pas in 1948, twee jaar later gevolgd door de goederenbediening en de volledige sluiting van deze lijn.
|
|
|
Belle vue du bâtiment douanier situé à Hoogkasteel, sur la bifurcation de l'antenne vers Waterland-Oudeman. La remise douanière en arrière-plan servit aussi de dépôt pour le dernier convoi de la journée. Tout ceci a disparu, alors qu'un autre poste douanier à Veldzicht, de l'autre côté de la frontière à 1 km de là, existerait encore. La liaison vers les Pays-Bas fut supprimée dans les années 30. Le reste de la ligne, de Eeklo à Waterland, disparut vers 1950.
|
Arendonk
ARENDONK - het verdwenen buurtstation met tolkantoor, richting NL
- het alleenstaande gebouw op de achtergrond staat er vandaag nog maar heeft niets te maken met de buurtspoorweg |
Dit stationsgebouw met tolkantoor, 500 meter voor de Nederlandse grens, lag op het uiteinde van de buurtlijn uit Turnhout die in Zwaneven aftakte van de lijn naar Mol. Kort over de grens, nog een heel eind voor Reusel (NL), was eveneens een tolkantoor, mogelijk het huidige gebouw op die plek. Na WO l werd aan Belgische kant omgeschakeld naar meterspoor, zodat richting Eindhoven moest worden overgestapt. Maar waar precies is niet meteen duidelijk.
Deze gebouwen tonen veel gelijkenis met deze van Meersel-Dreef (zie verder). Bovendien waren hier in Arendonk een paar loodsen en een reservoir aanwezig, zij het aan de andere kant, richting Turnhout. Op historische kaarten staat dit geheel vermeld als tolkantoor én stelplaats. De buurtlijn uit Turnhout werd in 1949 opgeheven. Alle gebouwen zijn sindsdien verdwenen, en het terrein volgebouwd met villa's.
|
|
Cette gare frontière avec bureau de douane au bout de la ligne vicinale Turnhout-Arendonk disposait d'un dépôt vicinal, avec quelques remises et un château d'eau. Peu au-delà de la frontière se trouvait un autre poste de douane, dont le bâtiment existerait encore, alors que côté Belge ceux-ci ont tous disparu après l'abandon de la ligne en 1949.
|
Smeermaas
|
Zeldzaam zicht van het tolkantoor en de douaneloods van Smeermaas op de voormalige buurtlijn van Maaseik/Lanaken naar Maastricht. Deze gebouwen zijn al lang verdwenen en de omgeving totaal onherkenbaar volgebouwd. Eigenaardig genoeg vindt men langs deze steenweg een vergelijkbaar gebouw, in dezelfde stijl maar kleiner, zij het juist over de grens, dus op Nederlands grondgebied.
|
|
Kanne
|
Verder zuidwaarts, voorbij Maastricht, op de buurtlijn van hieruit naar Glons, stond het tolkantoor van Kanne zo te zien in volle natuur, even buiten het dorp. Hoe anders vandaag: het tolstation en de buurtlijn verdwenen in 1940, het dorp heeft zich uitgebreid tot aan de Nederlandse grens en heeft hierbij het buurtspoorempacement ingepalmd. Dit heet nu 'Statieplein' en wordt zoals elders vooral gebruikt als parkeerplaats. Aan Nederlandse kant daarentegen, is het indrukwekkende douanegebouw van Neder-Canne nog steeds aanwezig.
|
Andere grensovergangen
Over de kortstondige grensovergang tussen Oosthoek en Retranchement (1929-1939), die vanuit Knokke enkel bereden werd van juli tot einde september, hebben we niets gevonden, behalve dan (op kaart) het buurtspoor zelf, bijna volledig langs de baan, met een stukje eigen bedding bij Fort Hazegras, even voor de grens. Deze ligt er nog, maar wel gebetonneerd tot fietsweg.
Van de grensovergang tussen Moerbeke en Zuiddorpe/Drieschouwen hebben we alleen het spoortracé gevonden, alsook een oude dienstregeling met een Belgische douanestop in Kruisstraat (Moerbeke) en een Nederlandse in Rodesluis, pal op de grens. Van geen van beide is op het terrein iets terug te vinden (cfr. Streetview). Deze verbinding vonden we nog in het Spoorboekje van 1931, maar daarna niet meer.
Over de grensovergang tussen Poppel en Esbeek vonden we enkel de locatie van een tolkantoor aan Nederlandse kant, vlak over de grens. Daar ligt thans een grote pompinstallatie (cfr. Streetview). Maar verder niets aan Belgische kant. Tenzij in het dorp zelf? De verbinding uit Turnhout sneuvelde in 1948, die van Poppel en Esbeek naar Tilburg verdween al midden de jaren 30.
En dan is er nog de grensovergang tussen Vroenhoven en Wilre, op de buurtlijn van Tongeren naar Maastricht. Daarvan hebben we zowel de locatie van de Belgische als die van het Nederlandse tolkantoor gevonden, maar verder niets. De site aan Belgische kant verdween jaren geleden bij de verbreding van het Albertkanaal, en in Wilre is er evenmin nog iets te vinden.
Tenslotte zou er vanuit Sas-van-Gent (NL) ook nog een grensverbinding van de ZVTM geweest zijn richting Zelzate, maar daarover hebben we op geen enkele van de geraadpleegde historische kaarten de minste concrete aanwijzing kunnen vinden.
Van de grensovergang tussen Moerbeke en Zuiddorpe/Drieschouwen hebben we alleen het spoortracé gevonden, alsook een oude dienstregeling met een Belgische douanestop in Kruisstraat (Moerbeke) en een Nederlandse in Rodesluis, pal op de grens. Van geen van beide is op het terrein iets terug te vinden (cfr. Streetview). Deze verbinding vonden we nog in het Spoorboekje van 1931, maar daarna niet meer.
Over de grensovergang tussen Poppel en Esbeek vonden we enkel de locatie van een tolkantoor aan Nederlandse kant, vlak over de grens. Daar ligt thans een grote pompinstallatie (cfr. Streetview). Maar verder niets aan Belgische kant. Tenzij in het dorp zelf? De verbinding uit Turnhout sneuvelde in 1948, die van Poppel en Esbeek naar Tilburg verdween al midden de jaren 30.
En dan is er nog de grensovergang tussen Vroenhoven en Wilre, op de buurtlijn van Tongeren naar Maastricht. Daarvan hebben we zowel de locatie van de Belgische als die van het Nederlandse tolkantoor gevonden, maar verder niets. De site aan Belgische kant verdween jaren geleden bij de verbreding van het Albertkanaal, en in Wilre is er evenmin nog iets te vinden.
Tenslotte zou er vanuit Sas-van-Gent (NL) ook nog een grensverbinding van de ZVTM geweest zijn richting Zelzate, maar daarover hebben we op geen enkele van de geraadpleegde historische kaarten de minste concrete aanwijzing kunnen vinden.