ex-Grand Central Belge |
|
lijn 138(A) Florennes - Givet
NMBS netplan (1938) plan du réseau SNCB
|
Dat we voor het zuidelijk deel van de voormalige GCB-lijn Lodelinsart/Châtelineau-Givet deze aparte pagina openden heeft een praktische reden: gewoon omdat het dossier van lijn 138 anders te zwaar zou worden, maar zeker niet omdat dit een aparte spoorlijn zou zijn met een eigen lijnnummer (138A) zoals zo vaak en tegen beter weten in wordt aangenomen. Zeker, in het Spoorboekje was er ooit een dienstregeling 138A, maar pas vanaf 1940, toen het baanvak Doische-Givet werd onderbroken en slechts een lokale reizigerspendel tussen Florennes-Central en het grensstation Doische overbleef. Deze tabel was echter geen lang leven beschoren, want reeds in 1954 werd deze dienst zonder meer opgedoekt. Toch bleef dat tabelnummer in sommige geesten voortleven, niet in het minst omdat het Spoorboekje voor de meesten veruit dé enige algemeen beschikbare informatiebron was. Na 1954 bleef dit baanvak evenwel open voor goederenverkeer, maar nog steeds onder het gezamenlijke lijnnummer 138 zoals voorheen, ook in de jaren 60 toen de bediening beperkt werd tot Merlemont, en dit tot begin de jaren 70. Op dat ogenblik was er wel een poging om het baanvak naar Doische nieuw leven in te blazen, maar tevergeefs. Uiteindelijk werd deze rond 1987 dan toch opgebroken. Intussen was de bediening van Merlemont al begin 1984 stopgezet, en volgde de opbraak van dit laatste baanvak van lijn 138(A) pas vijf jaar later.
|
|
C’est pour une question purement pratique que nous avons placé la section sud de la ligne ex-GCB Lodelinsart/Châtelineau-Givet sur fichier séparé, afin d’éviter que le dossier de la ligne 138 ne soit allongé outre mesure, mais certainement pas parce que nous la considérerions comme une ligne à part entière avec numérotation propre (138A), comme prôné un peu partout. Bien-sûr, il y eut un horaire 138A dans l’Indicateur, mais seulement à partir de 1940, lorsque la section Doische-Givet fut interrompue pour de bon, ne laissant qu’un service local entre Florennes-Central et Doische. Cet horaire eut la vie longue, car déjà en 1954 il fut supprimé sans plus (et remplacé par un bus 138b, puis 138a), alors que ce numéro devenu caduc resta gravé dans les esprits puisqu’à cette époque l’Indicateur s’avérait la seule source d’information largement disponible pour les non-initiés dissociant ainsi les deux sections de cette artère ex-GCB. Cependant, le trafic marchandises ne fut pas concerné, gardant le numéro 138 de Châtelineau à Doische, et par après Merlemont (ci-contre), et ce jusqu’au début des années 70. Peu après, une tentative de remise en service jusque Doische resta vaine, cette section n’étant toutefois démontée que vers 1987. Deux ans plus tard, ce fut au tour de Florennes-Merlemont, ce trafic devenu exsangue ayant été arrêté au début de 1984. |
lijn 138 - goederendienst 1966 (service marchandises) (NMBS)
|
|
algemeen overzicht van lijn 138(A)
|
aperçu général
|
Historisch en structureel, en ondanks de splitsing bij de opening van Florennes-Central in 1911, bleven beide delen van de internationale lijn 138 één geheel vormen (cfr.fig.hierboven). Meteen de reden waarom we 138(A) schrijven, en niet 138A.
Toch zijn er wel degelijk wezenlijke verschillen tussen beide. Deze zijn vooral geografisch van aard, maar die zal men vergeefs zoeken op de officiële netplannen van na WO l waarop het zuidelijk deel van lijn 138 wordt afgebeeld als een kort onbeduidend zijlijntje (zie hoger). Op een topografische kaart daarentegen valt meteen het rechtlijnige tracé op voorbij Florennes, door een vrij vlak plateaulandschap, alvast tot de bult van het 'Bois de Villers', op het grondgebied van Villers-le-Gambon, waarna ze via een opvallend slingertraject behoorlijk steil afdaalt naar de Fagnedepressie. Voorbij Merlemont gaat het in een bijna rechte lijn verder oostwaarts, zij het met hellingen tussen 15 en 2O%o (hieronder), tot de garnizoenstad Givet – die van meet af aan Frans bleef om de militaire controle over deze natuurlijke corridor bij Frankrijk te houden.
Toch zijn er wel degelijk wezenlijke verschillen tussen beide. Deze zijn vooral geografisch van aard, maar die zal men vergeefs zoeken op de officiële netplannen van na WO l waarop het zuidelijk deel van lijn 138 wordt afgebeeld als een kort onbeduidend zijlijntje (zie hoger). Op een topografische kaart daarentegen valt meteen het rechtlijnige tracé op voorbij Florennes, door een vrij vlak plateaulandschap, alvast tot de bult van het 'Bois de Villers', op het grondgebied van Villers-le-Gambon, waarna ze via een opvallend slingertraject behoorlijk steil afdaalt naar de Fagnedepressie. Voorbij Merlemont gaat het in een bijna rechte lijn verder oostwaarts, zij het met hellingen tussen 15 en 2O%o (hieronder), tot de garnizoenstad Givet – die van meet af aan Frans bleef om de militaire controle over deze natuurlijke corridor bij Frankrijk te houden.
lengtedoorsnede van lijn 138 (ca.1912) - coupe longitudinale
|
Ook op sociaal-economisch vlak is het verschil opmerkelijk: deze spoorlijn loopt doorheen een uitgesproken agrarisch, grotendeels bebost en dunbevolkt gebied met verspreide kleine dorpen, waar de reizigersdienst steeds bescheiden bleef. Dit in tegenstelling tot de zware goederentrafiek naar/vanuit Frankrijk (steenkool/ijzererts) die echter vanaf 1911 meer en meer werd omgelegd en in 1940 abrupt onderbroken, waardoor deze internationale spoorlijn al gauw in de vergetelheid geduwd werd.
|
|
Quoi qu’il en soit, et malgré la césure inculquée par Florennes-Central en 1911, ces deux sections de la ligne internationale 138 forment un seul ensemble au niveau historique et structurel – raison pour laquelle nous écrivons 138(A) et non 138A.
Et pourtant les deux parties de la ligne 138 diffèrent bel et bien l’une de l’autre. Mais non comme sur les plans officiels du réseau où la partie sud est représentée comme une courte antenne sans importance (voir en haut de page). C’est en consultant une carte topographique que, contrairement au parcours tourmenté de la section nord, le tracé régulier et par endroits presque rectiligne de la 138(A) saute à l’oeil, de part et d’autre de la “bosse” du Bois de Villers. Au-delà de celle-ci, tout en décrivant une courbe prononcée entre Villers-le-Gambon et Merlemont, ce tracé plonge vers la dépression de la Fagne avec des déclivités de plus de 15%o, jusque Givet, ville mosane restée Française pour des raisons stratégiques, car située dans le corridor naturel que sont la Fagne et la Famenne. D’autre part, force est de constater que la 138(A) traverse une contrée essentiellement agricole, en grande partie boisée et avec une population dispersée en de petits villages épars. Ce qui explique le service voyageurs toujours resté modeste, contrairement au trafic lourd de et vers la France (minerai et houille), toutefois en declin depuis la reprise par l’Etat et jusqu’à ce qu’il soit interrompu pour de bon en 1940, signant ainsi l’arrêt de mort de cet axe autrefois international. |
|
Lijn 138 Châtelineau-Givet (49 km) werd in één keer geopend, in juni 1862, op een aantal aanpassingen na ter hoogte van het voormalige MC-tracé, vooral tussen Acoz en Oret. Vanaf Florennes-Central is het zuidelijk deel 138(A) 27 km lang – 5 km meer dan het noordelijke – met tussenstations in Florennes-Est, Villers-le-Gambon, Merlemont en Romedenne-Surice, alle vier in de typische bouwstijl van de Est-Belge, maar waarvan alleen de twee eerste vandaag nog intact zijn. Het knoopstation Doische, in een heel aparte stijl, was gemeenschappelijk met lijn 156 (Anor-Hastière) van de Compagnie de Chimay die over ruim 2 km pal naast lijn 138(A) liep. Na de overname van GCB door de Straatsspoorwegen werden in 1899 tussenhaltes geopend in Chaumont, Merlemont (Village) en Gimnée.
|
|
Het spoor van lijn 138(A) werd vrijwel volledig op hoogovenslakken gelegd, op enkele latere aanvullingen na hier en daar, zoals in de sleuf van de Bois de Villers (hierboven op 13 april 1979) of aan sommige overwegen. Overigens vindt men op dit deel van lijn 138 weinig grondwerken en opvallend weinig eigen kunstwerken, behalve dan aan de uiteinden (Florennes en Givet). Wel zijn er twee driebogige overbruggingen: één op de huidige N97, op de kam van de Bois de Villers (hierboven), en één voorbij het station Doische, vlak na de afsplitsing naar Givet.
|
La ligne 138 Châtelineau-Givet (49 km) fut ouverte en une seule fois, en juin 1862, même si plusieurs adaptations restaient nécessaires à hauteur de l’ancien tracé du MC entre Acoz et Oret. Depuis Florennes-Central la partie méridionale 138(A) compte 27 km – 5 km de plus que sa consoeur – avec Florennes-Est, Villers-le-Gambon, Merlemont et Romedenne-Surice comme gares intermédiaires, toutes construites dans le style typique de l’Est-Belge, mais dont seules les deux premières sont restées intactes. Par contre, la gare du noeud de Doische est d’un style particulier, sans étage supérieur, et commune avec la ligne 156 (Anor-Hastière) de la Compagnie de Chimay qui longeait la ligne 138(A) sur plus de 2 km. Après la reprise du GCB par l'Etat trois haltes intermédiaires furent ouvertes en 1899: Chaumont, Merlemont (Village) et Gimnée. La voie fut établie sur ballast de cendrées, mis à part certains ajouts plus récents, comme dans la tranchée du Bois de Villers (ci-devant) et à certains passages à niveau. Pour le reste, bien peu de terrassements et d’ouvrages d’art propres en ligne, si ce n’est à ses extrémités (Florennes et Givet). Citons toutefois deux passages supérieurs à trois arches: un sur la N97, surplombant la tranchée du Bois de Villers, l’autre au-delà du PN de Doische, peu après la bifurcation vers Givet. |
|
de spoorwegdriehoek van Florennes
De niet zo eenduidige geschiedenis van deze rond 1911 aangelegde spoorwegdriehoek vind je op het einde van het dossier over lijn 138. Deze driehoek verbond de lijnen 138 en 151(vanaf dan 136A) met het nieuwe station Florennes-Central en bezegelde hiermee het einde van de historische (ex)GCB-lijn 138 als één geheel, hoewel beide helften gewoon verder geëxploiteerd werden onder dit lijnnummer en in dezelfde diensttabel, zowel reizigers als goederen, zij het voor deze laatste mits front maken in Florennes-Central. Van hieruit kwam men dan via een gloednieuwe en amper 1 km lange dubbelsporig baanvak terug op het historische GCR-tracé in het station Florennes-Est, waardoor de oorspronkelijke lijn 138 meer en meer in onbruik geraakte tussen de bif.Stave en dit station.
de vertakking van Florennes op 13 april 1979 - geheel rechts het spoor van lijn 138(A) naar Florennes-Est en Merlemont (Doische,Givet)
la bifurcation de Florennes - à droite la ligne 138(A) vers Florennes-Est et au-delà le triangle de Florennes
|
hierboven de driehoek van Florennes, volledig
op dubbelspoor, rond 1912 - ci-devant le 'triangle' de Florennes vers 1912, entièrement à double voie 
het nieuw aangelegde baanvak naar Florennes-Est, terug op enkel spoor, als onderdeel van lijn 138(A) - 13 april 1979
|
|
Florennes-Est
hierboven en hiernaast: aankomst in Florennes-Est - op 29 februari 1976 is hier van reizigersdiensten al lang geen sprake meer
plus question de services voyageurs à Florennes-Est en 1976 |
Florennes-Est, wellicht ten tijde van de GCR (verz.J Van Balberghe)
- vraisemblablement à l'époque du Grand Central Belge 
|
|
Florennes-Est, decennialang het belangrijkste station van de stad, verloor hierdoor aan belang als reizigersstation - ook voor de buurtlijn uit Dinant, verlengd naar het nieuwe station - maar bleef nog lang een rol spelen voor het lokale goederenverkeer naar de aldaar gevestigde bedrijven. Wel was van het tijdens WO ll aangelegde militaire vliegveld op dat ogenblik nog geen sprake.
|
C’est ainsi que Florennes-Est, gare principale de la ville pendant des décennies, fut reléguée au second plan en trafic voyageurs - y compris celui du vicinal de Dinant, prolongé vers la nouvelle gare - mais garda une certaine importance en trafic marchandises grace à la desserte des entreprises établies à cet endroit. A noter que l’aérodrome militaire voisin, créé pendant la deuxième guerre, n’existait pas à cette époque. |
WORDT VERVOLGD - A SUIVRE